Wydarzenia

Historia przemysłu fonograficznego #1: Początki fonografii

Data: 20 stycznia 2012 Autor: Komentarzy:

music_tattoo_by_farfallaloduca

Właściwie pełny tytuł powinien brzmieć „Przemysł muzyczny od narodzin fonografii do utraty kontroli na prawami autorskimi”, ale troszkę to przydługie, nie uważacie? Cykl jest to dla tych, którzy chcą sięgnąć głębiej. Niektórzy z Was pewnie znają już tę bajkę. Pozostałych zapraszam do lektury. To co, zaczynamy?

Istnieje wiele hipotez odnośnie pierwszych starć człowieka z próbami zapisania dźwięku. „Gadającą maszynę” stworzył już w XIII wieku francuski zakonnik Albert Le Grand, czym przestraszył św. Tomasza z Akwinu. Zdarzenie to opisał jeden z biografów świętego. Trzy stulecia później konstrukcją podobnych urządzeń zajmował się Peter Henlein. Dowodzi się, że w 1778 r. Węgier Wolfgang von Kempelen stworzył lalkę, która potrafiła wypowiedzieć krótki tekst. Przełomowa dla rozwoju fonografii, okazała się być druga połowa XIX wieku.

Za prekursora i pierwotnego wynalazcę uważa się Leona Scotta, który w 1857 r. opatentował fonoautograf. Składał się on z tuby, membrany, papierowego walca, pokrytego sadzą oraz igły, która miała przenosić dźwięk z membrany. Poprzez ludzki głos kierowany do tuby, wprawiano w ruch membranę oraz igłę, która zapisywała ślad na kręcącym się wałku. Nagrany dźwięk był niestety mocno zniekształcony i niewyraźny. Urządzenie to nie spełniło oczekiwań (zostało m.in. odrzucone przez Francuską Akademię Nauk).

Kontynuatorem pomysłu Francuza Scotta był uznany wynalazca Thomas Alva Edison. W 1877 opatentował pierwowzór współczesnego gramofonu – fonograf, służący do rejestracji i odtwarzania dźwięku. Konstrukcja fonografu była udoskonaleniem pomysłu Scotta, a więc zbudowana z walca obrotowego – zasilonego korbą, arkuszu papieru nasyconego parafiną oraz tubki z przymocowaną membraną i igłą. Innowacyjne było zastosowanie napędu sprężynowego, a następnie elektrycznego. Procesowi powstawania fonografu Edisona towarzyszy zdarzenie, które dało początek najważniejszemu symbolowi fonografii – HMV (His Master’s Voice). Otóż pierwszym, który testował urządzenie, był pies wynalazcy. Edison nagrał na walcu cynfoliowym krótkie komendy, na które reagował pies i przystawił mu maszynę do łba. Zaskoczone zwierze usiłowało wskoczyć do tuby, aby dotrzeć do swego pana. Tak właśnie narodził znak firmowy, m.in. wytwórni płytowej RCA Victor – siedzący pies wsłuchujący się w tubę fonografu.

his-masters-voice

Należy zaznaczyć, że w tym samym czasie, nad urządzeniem nagrywającym i odtwarzającym głos ludzki pracował Francuz Charles Cros, jednak spóźnił się z prezentacją swej maszyny o kilka miesięcy. W sierpniu1877 r. Edison ogłosił wynik swoich prac, a w grudniu tegoż roku zaprezentował publicznie swoje dzieło. Fonograf Edisona składał się ze stożkowej tuby, mającej na celu wzmocnienie głosu i membrany z przyczepionym rylcem. Rylec miał nakreślać rowki na pokrytym woskiem metalowym cylindrze. Rzeźbił przy tym głębsze bądź płytsze rowki, w zależności od natężenia dźwięku. Poprzez ponowne nastawienia rylca na cynfolowią powierzchnię, odtwarzano wcześniej wyryte dźwięki przy pomocy membrany, która powodowała odbijanie się cząstek powietrza w tubie i wzmacniała głos. Dzięki temu procesowi zdumiona publiczność usłyszała 6 grudnia zaśpiewaną kilka chwil wcześniej przez Edisona piosenkę „Mary Had a Little Lamb”.

Fonograf posiadał wiele wad, które przekładały się na słabą jakość i krótkotrwałość nagrania. Faktem jednak jest, że wynalazek ten zainteresował grono osób, które udolnie modernizowały maszynę. Wśród najbardziej zasłużonych, należy zwrócić uwagę na pracę Alexandra Grahama Bella i Emile Berlinera.

Jak zwykło się mawiać, każdy dobry pomysł ma wielu autorów. Nie inaczej było w tym przypadku fonografu Edisona, który porzucił udoskonalenie fonografu, do momentu, kiedy Bell, jego brat Chichester oraz Charles Tainter, stworzyli grafofon (rok 1887). W miejsce cynfolii umieścili wosk, który pokrył walce fonografu. Zaniepokojony Edison wrócił do prac nad fonografem, co spowodowało narastający konflikt między naukowcami. Edison przystosował pomysł z woskiem, czego efektem były procesy sądowe. Zakończenie sporów zawdzięcza się Jesse Lippincott’owi, który pogodził zwaśnione strony zakładając w 1888 roku North American Phonograph Company, reprezentującą interesy Edisona i Bella jednocześnie. Zdawałoby się, że sukces i popularność fonografu jest przesądzona. Okazało się jednak, że znalazł się człowiek, który kompletnie zrewolucjonizował fonografię – wynalazca gramofonu, Niemiec, Emile Berliner.

Faktem jest, że to właśnie Berliner opatentował gramofon. Zatwierdzenie wynalazku miało miejsce 4 maja 1887 r. Prezentował owe urządzenie w różnych krajach, w Berlinie zademonstrował dźwięk trąbki, która została nagrana na cynkowej płycie pokrytej woskiem, kilka tygodni wcześniej. Wydarzenie to określa przełom – początek kariery płyty gramofonowej. Istniały różne techniki w zakresie produkcji pierwszych płyt. Już w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku produkowano cylindry fonograficzne, jednak mogły one pomieścić niecałą minutę dźwięku oraz ich jakość była nie w pełni zadowalająca.

Koniec XIX wieku był również znaczący pod względem narodzin pierwszych wytwórni i firm fonograficznych. Jeszcze w 1887 powstała w Bridgeport The American Graphophone Company, a na rok 1888 datuję się wyklucie Columbia Records – jednej z najprężniej działających wytwórni na świecie w XX wieku. Do grono przedsiębiorców dołączyli również sami wynalazcy. Edison reklamował swoje fonografy jako „cud XIX wieku”. Mimo, że maszyny ze stajni Edison’s Parlor Speaking Phonograph były kosztowne, nie brakowało na nie nabywców. Berliner natomiast, otworzył pierwszą tłocznie płyt gramofonowych – US Gamophone Company. Płyty nagrywane były po jednej stronie oraz posiadały różne prędkości odtwarzania. W 1897 r. Berliner wprowadza kolejne udoskonalenia, po czym otwiera odnogę swojej wytwórni w Niemczech – Deutsche Gramophon, która z kolei ma filię austriacką i rosyjską. W 1904 powstaje niemiecki Odeon, który wprowadza na rynek obustronnie nagrane płyty.

Przemysł fonograficzny rozkwitał oraz pomógł wylansować pierwsze „gwiazdy” estrady. Do grono najbardziej popularnych i rozchwytywanych wykonawców, którzy chętnie nagrywali swe umiejętności wokalne na płyty gramofonowe, należeli m. in. baryton Fred Gaisberg, tenor Ferruci Giannini, Georgie Washington Johnson czy orkiestra kierowana przez Johna Philipha Sousę. Wytwórnie rozumiały potrzeby melomanów, więc chętnie korzystały z wszelakich form muzycznych – nagrywano opery, marsze, kolędy, walce, symfonie itp. Oczywistym jest, że nie robiono tego z miłości i potrzeby poszerzania horyzontów kulturalnych odbiorców. Płyty oraz gramofony miały sporą wartość rynkową, jednak nie zniechęciło to fanów, o czym świadczą miliony płyt wytworzonych w pierwszym dwudziestoleciu XX wieku.

Podsumowując, należy stwierdzić, że fonografia nie ma jednego, konkretnego pomysłodawcy. W doskonaleniu technik odtwarzania dźwięku brało udział szereg wynalazców. Do naukowców, którzy najbardziej przyczynili się do rozwoju przemysłu fonograficznego, niewątpliwie należą Thomas Edison, Alexander Graham Bell oraz Emile Berliner. Nie można zapomnieć również o Leonie Scottcie, który jako pierwszy zajął się owym problemem. Ich patenty dały początek wielkiemu, jakże przydatnemu dla nas, przemysłowi fonograficznemu, który z biegiem czasu rozrósł się do granic możliwości.

Dzięki za pomoc, k. zięba!

Komentarze

komentarzy